• جمعه، 30 فروردین 1398
  • Friday 19 April 2019
گروه خبر: یادداشت‌  -  شماره خبر: 7396  -  27 مرداد 1396 ساعت 21:25

نیما نعمتی کارشناس ارشد محیط‌زیست

سیل و پیامدهای اقتصادی‌اش
وقوع پدیده‌های مخرب طبیعی به دو صورت کلی قابل بررسی می‌باشند. ابتدا اینکه عوامل وقوع حوادث طبیعی را با رویکردهای علمی دنبال کنیم. سپس آنکه قابلیت‌ها و محدودیت‌های تاب‌آور محیط انسان‌ساخت را در برابر این گونه حوادث مورد ارزیابی کارشناسی قرار دهیم.حوادث طبیعی هم بر محیط‌زیست و هم بر محیط‌های انسان‌ساخت تاثیرات منفی متعددی بر جای می‌گذارند.وقوع پدیده سیل چه به صورت فصلی،در فصول پربارش و یا در مواردی تحت تاثیر تغییرات آب وهوایی در دیگر فصول سال نیز اتفاق می‌افتد.
در محیط‌های انسان ساخت مانند شهرها،روستاها،مزارع وتاسیسات زیربنایی با پیامدهای مخربی همراه می‌باشد.این پیامدهای مادی-معنوی چنانچه با آمار تلفات انسانی همراه باشد دردناک و جبران‌ناپذیر خواهند بود.از سوی دیگر وقایعی مثل سیل‌گیری منطقه و سیل‌خیزی براثر باران‌های بی‌وقفه و بارش‌های شدید،نیازمند شناخت دقیق راهکارهای زمانی-مکانی برای مقابله با آثار آن با توجه به تفاوت‌های اقلیمی نواحی مختلف می‌باشد.مناطق سیل‌خیز مشخصه‌هایی دارند. یکی از این مشخصه ها،سوابق پیشین نواحی سیل‌گیر می‌باشد.مشخصه دیگر،با بررسی داده‌های هواشناسی منطقه در طول سنوات گذشته،تا حدودی احتمال بروز تغییرات آب و هوایی،بارش‌های شدید و بالا آمدن سطح آب رودخانه‌ها و مسیل ها،قابل حدس و گمانه‌زنی می‌باشد.برای مهار پدیده‌هایی از این دست راهکارهای زیست‌محیطی قابل بررسی می‌باشند.پدیده‌ای که خسارت‌های فراوان مادی-معنوی و تلف شدن دارایی‌ها و مهاجرت ساکنان محلی را به‌دنبال خواهد داشت. آسیب‌های جانی-مالی،تخریب مزارع،محصولات کشاورزی،تلف شدن دام وطیور،تخریب خانه ها،خیابان ها،پل‌ها و دیگر تاسیسات زیربنایی شهری و روستایی و بروز اختلال در خدمات‌رسانی به شهروندان بخشی از پیامدهای مخرب وقوع سیل می‌باشد.لیکن ارزش‌گذاری و اندازه‌گیری پیامدهای ناشی از تخریب زیستگاه دشوار می‌باشد.راهکار واقعی و دائمی تحقق توسعه پایدار محیط‌زیست طبیعی می‌باشد. جنس خاک منطقه بر اثر وقوع مکرر سیل ها،شسته و تضعیف شده و نیاز به تقویت دارد.حریم بستر رودخانه ها،رودها،برکه ها،مسیل‌ها نیازمند لایروبی و حفاظت هستند.با مقایسه تصاویر هوایی و عکس‌های زمینی منطقه،حذف و تقلیل معنادار پوشش‌های گیاهی متراکم و موثر در اراضی ناحیه به وضوح مشاهده می‌شود. احیای پوشش‌های موثر گیاهی،مراتع و کشتزارها باید براساس نیاز محیط طبیعی باشد. ریشه‌دوانی منطقی درختان در بستر خاک،به چسبندگی و پیوستگی مولکول‌های خاک و حفاظت در برابر شسته شدن  سطح فوقانی خاک کمک می‌کند.درختان با شاخ وبرگ پهن،سپری میان زمین و قطرات باران هستند.در صورت جلب نظر کارشناسی،کاشت درختان پهن برگ و تنومند و مثمرثمر مانند درختان زیتون در اولویت قرار گیرد. کاشت درختان متناسب با شرایط بومی به کاهش بلایای سیل‌خیزی کمک می‌کند.مناطق سیل‌گیر نیازمند طراحی شبکه‌ها و کانال‌هایی برای جمع‌آوری و دفع روانآب ها،پساب‌ها و آب‌های سطحی و موقتی می‌باشند. این شبکه انتقال، مانند یک سوپاپ اطمینان می‌تواند سرریز‌ها و آب‌های مهاجم را مهار کند. راهکار دیگر در زمان فروکش کردن آب‌های مهاجم،اقدام به کاشت انبوه و پرشمار بوته‌ها و درختچه‌های متناسب با زیست بوم منطقه در مواضعی از مسیل‌ها و رودخانه‌ها می‌باشد. این اقدام به‌ویژه در برابر شدت بالای جریان آب وگل ولای مهاجم و کاهش غافلگیری سیل در اراضی با شیب‌های مختلف،یک راهکار تحقیقاتی می‌باشد که در برخی نواحی جهان با تاثیرگذاری مثبت مورد آزمایش قرار گرفته است. بیشترین عامل خسارت‌آفرینی و قدرت تخریبی سیل،در سرعت بالای وقوع،شدت جریان و حالت غافلگیرکننده آن می‌باشد.وقوع سیل‌های صبحگاهی و شامگاهی،تلفات مضاعفی بر جای می‌گذارند. پوشش‌های گیاهی در مسیر سیل‌گیری و در حاشیه مناطق آبگیر،به کاهش سرعت و شدت جریان سیل کمک می‌کند و توان مخرب آن را در پشت سدی دفاعی مهار کرده و رو به تحلیل می‌برد. راهکار دیگر،احداث سینک‌های طبیعی قابل کنترل در حاشیه مسیل‌ها و رودخانه‌ها و جلگه‌های آبرفتی با قابلیت سیل‌گیری می‌باشد. در نزدیکی محل مسیل‌ها و رودخانه‌ها جوی‌های انحرافی به سمت گودال‌های طبیعی یا انسان ساخت به تعداد کافی طراحی شوند که با آب‌بندهای موقتی بسته می‌شوند، این آب‌بندها به گونه‌ای طراحی شده‌اند که در صورت وقوع سیل با اندک فشاری محدود از مسیر خارج شده و شدت جریان مازاد آب و گل ولای را به جوی‌ها و گودال‌های از پیش طراحی شده هدایت و آثار تخریبی سیل را کاهش می‌دهند. با فروکش کردن آب‌های مازاد و گل ولای،آب‌های انباشته شده در جوی‌ها و گودال‌های انحرافی جهت کاربری آبیاری کشاورزی و دیگر کاربری‌های کارشناسی شده،قابل استفاده مجدد می‌باشند.