• جمعه، 29 دی 1396
  • Friday 19 January 2018
گروه خبر: اخبار‌مهم / انرژی / گزارش  -  شماره خبر: 10855  -  20 دی 1396 ساعت 12:00

بررسی اختلاف تجاری ایران با همسایه شمالی

مبادله گازی با ترکمنستان قطع می‌شود؟
آفتاب اقتصادی- گروه انرژی: مبادلات گازی ایران با کشورهای منطقه، یکی از نقاط مثبت در اقتصاد کشور است، البته در صورتی که منافع متقابل برای هر دو طرف تامین شود. مدتی است که ایران و ترکمنستان در ارتباط تجاری گازی خود با مشکل مواجه شده اند. اختلاف گازی ایران و ترکمنستان که از ابتدای سال ۲۰۱۷ میلادی با قطع صادرات گاز این کشور به ایران، به اوج خود رسید، پس از گذشت حدود یک سال، همچنان پابرجا مانده و با توجه به نتیجه بخش نبودن مذاکرات، به نظر می‌رسد در آینده نزدیک پرونده این اختلاف به دیوان داوری بین المللی ارجاع شود. ایران و ترکمنستان از اواخر سال ۲۰۱۶ میلادی وارد مناقشه گازی شدند که در نهایت در اول ژانویه سال ۲۰۱۷ (۱۱ دی ۱۳۹۶) به قطع کامل صادرات گاز ترکمنستان به ایران به بهانه طلب گازی منجر شد.

ابزار تهدید به قطع صادرات گاز
تهدید به قطع صادرات گاز به ایران، ابزاری است که در سال‌های گذشته، ترکمنستان بارها از آن بهره می‌گرفت و از طریق آن می‌توانست به ایران فشارآورده و مبلغ گاز صادراتی به ایران را افزایش دهد. اما در اول ژانویه سال ۲۰۱۷ سیر تحولات، طبق پیش‌بینی عشق آباد پیش نرفت و بدین ترتیب ایران نه از قطع گاز ترکمنستان دچار مشکل شد و نه به سراغ التماس به این دولت برای وصل دوباره گاز رفت.
در واقع، در سال‌های گذشته با توجه به نیاز مناطق شمالی و شمال شرقی کشور به واردات گاز از ترکمنستان، تهران تلاش می‌کرد رضایت این کشور را برای تضمین تامین گاز این مناطق جلب کند. اما به پشتوانه افزایش تولید گاز در پارس جنوبی و تکمیل شبکه انتقال گاز کشور در دولت یازدهم، نیاز به واردات گاز به ترکمنستان برطرف شده بود، بنابراین پس از قطع گاز ترکمنستان از ابتدای سال ۲۰۱۷، ایران اعلام کرد که بازنده این ماجرا، ترکمنستان خواهد بود و ما نیاز اضطراری به گاز این کشور نداریم.

رد ادعای طلب ترکمنستان
ترکمنستان در حالی خواستار طلب ۱.۵ تا ۱.۸میلیارد دلاری از ایران بابت صادرات گاز در سال‌های ۸۶ و ۸۷ شده است که ایران آن را قبول نداشته و خواستار ارجاع موضوع به داوری بین المللی است. در دی ماه ۱۳۸۶ که سرمای زمستان به اوج خود رسید و بیش از ۲۰ استان کشور با افت شدید دمای هوا و یخبندان مواجه شدند، ترکمنستان از این فرصت، سوءاستفاده و اعلام کرد که قیمت گاز صادراتی خود به ایران را ۹ برابر بالا برده و از ۴۰ دلار به ازای
هر هزار مترمکعب به ۳۶۰ دلار افزایش می‌دهد.
دولت وقت ایران، به هر دلیلی در آن مقطع زمانی با این درخواست ترکمنستان موافقت می‌کند و بدین ترتیب بر اساس محاسبات ترکمن ها، طلبی حدود ۱.۵ تا ۱.۸ میلیارد دلار به حساب ایران نوشته می‌شود. البته با گذشت زمان و پس از افت قیمت گاز در بازارهای جهانی، قیمت گاز صادراتی این کشور به ایران کاهش می‌یابد که همچنان ادامه دارد. زمانی که ایران آماده پرداخت بدهی گازی ترکمنستان می‌شود، تحریم‌ها شدت یافته و مراودات بانکی قطع می‌شود و بدین ترتیب روند پرداخت بدهی به این کشور بلاتکلیف باقی می‌ماند. پس از استقرار دولت یازدهم، ایران به صورت ماهانه اقدام به تسویه بدهی گازی خود به ترکمنستان کرده بنابراین مبلغ دیگری به این طلب افزوده نمی‌شود.

برگ برنده ایران
مهم ترین برگ برنده ایران در دعوای گازی با ترکمنستان، افزایش تولید گاز و تکمیل شبکه انتقال گاز به ویژه خط لوله نکا - دامغان بود. ساخت خط لوله دامغان به نکا با دستور ویژه وزیر نفت جمهوری اسلامی ایران پس از آخرین دور بدعهدی صادراتی شرکت گاز ترکمنستان روند سریع تری به خود گرفت. خط لوله انتقال گاز دامغان - نکا از سال ۱۳۸۶ و پس از قطع گاز وارداتی از ترکمنستان در دستور کار قرار گرفت اما با وجود حساسیت بالا در دوره‌های گذشته پیشرفت مطلوبی نداشت.
تا زمان روی کار آمدن دولت یازدهم این طرح به دلایلی از جمله افزایش طلب پیمانکار و نبود لوله متوقف بود، ولی پس از بررسی‌های کارشناسی و برگزاری جلسه با پیمانکار و شرکت‌های تولید لوله، بار دیگر شاهد آغاز عملیات اجرایی آن شدیم. در دولت یازدهم پس از آشکار شدن تمایل شرکت گاز ترکمنستان به بدعهدی در فرآیند صادرات گاز به ایران، اجرای این خط لوله با دستور ویژه وزیر نفت به طور جدی دنبال شد. مسیر این خط لوله راهبردی از حوالی قوشه دامغان به صورت انشعاب از کیلومتر ۲۵۰ خط انتقال گاز ۴۸ اینچ دوم شمال - شمال شرق آغاز و پس از عبور از شهرهای کیاسر، ساری و نکا، ضمن تقویت سیستم انتقال گاز از جنوب به شمال کشور، سبب پایدارسازی شبکه گازرسانی و کاهش مخاطرات اقتصادی، سیاسی و اجتماعی ناشی از کمبود گاز در استان‌های شمالی کشور می‌شود.

افزایش قدرت چانه زنی ایران
ایران اکنون با افزایش تولید روزانه گاز بیش از ۷۰۰میلیون مترمکعب گاز، نیاز چندانی به واردات گاز برای رفع نیازهای ضروری ندارد. در واقع تهران با هدف افزایش حضور در بازار منطقه‌ای انرژی و گسترش تعامل حسنه با همسایگان، همچنان تلاش کرده است که قرارداد واردات گاز از ترکمنستان را حفظ کند. ایران به پشتوانه افزایش سرشار تولید گاز از پارس جنوبی و نیز گسترش شبکه گازرسانی در همه مناطق کشور، از قدرت چانه زنی فراوانی برخوردار شده است، بنابراین هیچ کشوری قادر نیست از قطع گاز به عنوان تهدیدی علیه ایران استفاده کند. ایران با تکمیل خطوط در دست ساخت انتقال گاز دامغان به نکا و گیلان به مازندران، توانست به راحتی و بدون نگرانی از افت فشار، گاز مناطق شمالی و شمالی شرقی کشور را تامین کند.

شرط ایران برای ترکمنستان
چندی پیش حمیدرضا عراقی، معاون وزیر نفت درباره شرط ایران برای از سرگیری واردات گاز از ترکمنستان گفته بود: اگر ترکمنستان قیمت گاز را در آینده پایین بیاورد، از این کشور گاز می‌خریم، در صورت عدم موافقت عشق آباد با درخواست‌های ما، از اقدام این کشور در قطع گاز به دیوان داوری بین المللی شکایت خواهیم کرد. اگر آنها درباره درخواست‌هایی که ما داریم، حاضر به مذاکره شده و آن را بپذیرند، به دیوان داوری نمی‌رویم اما اگر نپذیرند، موضوع به دیوان داوری ارجاع داده می‌شود. عراقی درباره دریافت جریمه از ترکمنستان بابت قطع یکباره گاز در فصل زمستان نیز تصریح کرده بود: ما نظرات خود را در این باره مطرح کرده ایم. رقم آن را فعلا نمی‌شود اعلام کرد.

شکایت ترکمنستان از ایران
پایگاه خبری دولتی ' آلتین عصر' ترکمنستان در اواخر ماه دسامبر سال گذشته میلادی (اوایل آذر ۹۶) گزارش داد که ترکمنستان از ایران به دادگاه دیوان داوری لاهه شکایت کرد. به گفته «مئراد آرچایف»، رئیس ترکمن گاز، (شرکت گاز دولتی ترکمنستان)، در نشست هیئت دولت این کشور در عشق‌آباد اعلام شد که مذاکرات با ایران بر سر بدهی گاز این کشور ناموفق بوده است.

شکایت‌های ایران علیه ترکمنستان
پس از اینکه مشخص شد مذاکرات با عشق آباد به نتیجه نمی‌رسد، ایران نیز به دنبال شکایت گازی علیه عشق آباد برآمد که شکایت ایران دارای چندین بخش است. قیمت بالای گاز، قطع بی‌اطلاع گاز از اول ژانویه سال ۲۰۱۶ و کیفیت پایین گاز ترکمنستان، محورهای شکایت گازی ایران علیه ترکمنستان را تشکیل می‌دهند. ترکمن‌ها بر اساس ادعاهای خود، مدعی دریافت بیش از ۱.۵ میلیارد دلار از ایران هستند، در مقابل ایران نیز بر اساس شکایت‌های خود، خواستار دریافت مبلغ مشابهی به عنوان طلب و جبران خسارت است.
ایران برنده مبادله گازی
ایران با قرارداد خریداری روزانه ۳۵ تا ۴۰ میلیون مترمکعب گاز، به عنوان بزرگترین مشتری گاز ترکمنستان به شمار می‌رود که از ۲۰ سال گذشته تاکنون اقدام به واردات گاز از این کشور کرده، البته میانگین واردات گاز ایران از این کشور در عمل، ۵ تا ۱۰ میلیون مترمکعب در روز بوده است. به علت مسیر کوتاه خط لوله صادرات گاز ترکمنستان به ایران، صادرات گاز این کشور به ایران با کمترین هزینه انجام می‌شود، اما سایر مشتریان گازی این کشور، مزیت‌های ایران را دارا نیستند.
چین، اروپا و پاکستان مشتریان جدید گاز ترکمنستان به شمار می‌روند که صادرات گاز به آنها به دلیل نیاز به خط لوله طولانی چند هزار کیلومتری، هزینه سنگینی را به دنبال دارد. ایران با قطع واردات گاز از ترکمنستان توانست با شتاب‌بخشیدن به ساخت خط لوله‌های دامغان به نکا و گیلان به مازندران، در مدت چند ماه، نیاز نواحی شمالی کشور را رفع کند. همچنین ایران در کوتاه‌مدت، اولویت تامین گاز در مناطق مورد نیاز را به بخش خانگی داد و سوخت صنایع عمده را به جای گاز توسط سوخت مایع تامین کرد تا روزهای سرد که البته چند هفته‌ای طول داشت، سپری شوند. اما ترکمنستان با این رخداد، بزرگترین و به‌صرفه‌ترین مشتری خود را از دست داد.

بهترین گزینه چیست؟
موافقت دولت سابق با درخواست غیرمنطقی و عجیب افزایش گاز از ۴۰ به ۳۶۰ دلار برای هر یک هزار متر مکعب، چالشی را ایجاد کرده که به نظر کارشناسان تنها با مذاکره و در نهایت، ارجاع مسئله به دیوان داوری حل و فصل خواهد شد. ایران به دلیل هدف‌گذاری برای افزایش نقش در بازار انرژی منطقه، تمایل به ادامه مراودات گازی با ترکمنستان دارد، زیرا می‌تواند گاز این کشور را در آینده به پاکستان، ترکیه، اروپا یا سایر مناطق ترانزیت یا سوآپ (معاوضه) کند و از این طریق، درآمد ارزی برای کشور کسب کند. ترکمنستان نیز به عنوان کشور بزرگ دارنده ذخایر گازی به تداوم قرارداد فروش گاز به ایران نیاز دارد، زیرا این کشور در منطقه آسیای میانه محصور بوده و ارتباط مستقیمی با بازارهای بزرگ مصرف گاز ندارد و ایران بهترین مسیر برای صادرات گاز این کشور به شمار می‌رود.